I EEN EERSTE VERKENNING
De eerste indruk bij het lezen van de Openbaring is wellicht dat je in een soort literair labyrint bent terecht gekomen, waarin het moeilijk is je weg te vinden. Zo is het op het eerste gezicht niet echt duidelijk hoe de verschillende onderdelen zich tot elkaar verhouden. Maar uit de analyse die aan deze studie ten grondslag ligt, blijkt duidelijk dat alle belangrijke thema’s van het boek zijn verwerkt in systematisch en doelbewust opgezette deelstructuren. Deze vormen met elkaar een geordend en indrukwekkend harmonisch geheel.[1] Hieronder volgt een beknopt overzicht van de belangrijkste structurele onderdelen en thema’s.
Fundamentele structuur [2]
A) Voorwoord/proloog (1.1-11)
Het zal duidelijk zijn dat Johannes geen voorwoord voor de Openbaring had klaarliggen toen hij geheel onverwachts zijn eerste visioen kreeg. Dat heeft hij achteraf geschreven en daarbij heeft hij zich voornamelijk laten inspireren door het nawoord van Jezus.
B) Het visioen van de Mensenzoon en de zeven gemeenten (1.12-3.22)
In dit visioen verschijnt Jezus aan Johannes. Hij krijgt de instructie dat hij zijn visioenen moet opschrijven en ze sturen naar zeven christelijke gemeenschappen. Die worden bij naam genoemd. Voor elk van deze gemeenten heeft Jezus een specifieke boodschap.
C) De toekomstvisioenen (4.1-21.8)
Dat blijken drie series te zijn. In elke serie worden, vanuit een ander perspectief, gebeurtenissen beschreven die eindigen met het oordeel over deze wereld. Dat wordt in alle drie gevallen bevestigd met de plechtige uitspraak: “Het is voorbij!” (of woorden van gelijke strekking). Het oude is voorbij gegaan en een nieuw tijdperk vangt aan.
D) De Bruid van het Lam, de Heilige Stad (21.9-22.5)
Tot slot geeft Johannes een beschrijving van de komst van Gods nieuwe schepping, symbolisch vertegenwoordigd door de heilige stad, het nieuwe Jeruzalem, dat ook de Bruid van het Lam wordt genoemd.
E) Nawoord/epiloog (22.6-21)
Aan het einde van de visioenen wijst Jezus nog eens op een paar belangrijke zaken met betrekking tot wat hij heeft geopenbaard.
------------------------------------------------------
PROLOOG
(1.1-11)
------------------------------------------------------
DE ZEVEN GEMEENTEN
Gelovigen in tijden van verdrukking
(1.12-3.22)
--------------------------------------------------------
TOEKOMSTVISIOENEN SERIE A
(4.1-11.19)
TOEKOMSTVISIOENEN SERIE B
(12.1-16.21)
TOEKOMSTVISIOENEN SERIE C
(17.1-21.8)
------------------------------------------------------
DE BRUID VAN HET LAM
Gelovigen als ‘overwinnaars’ (21.9-22.5)
------------------------------------------------------
EPILOOG
(22.6-21)
-----------------------------------------------------
Fig.1 Fundamentele structuur van de Openbaring
Uit dit overzicht valt af te lezen dat de Openbaring een zogenaamde chiastische (of: spiegelbeeld) structuur heeft. Daarbij zijn de Proloog en de Epiloog elkaars spiegelbeeld. Dit geldt ook voor de Zeven Gemeenten en de Bruid van het Lam (de Heilige Stad, het Nieuwe Jeruzalem). De drie series visioenen over de toekomst (A, B en C) vormen samen het centrale deel van de Openbaring. Elke serie vormt een thematisch afgerond geheel. Dat serie B het structurele middelpunt is van deze drie series - en daarmee ook van heel het boek - moge duidelijk zijn. Het kenmerkende van een dergelijke chiastische structuur is dat het kernthema van het hele boek Openbaring in het structurele middelpunt (serie B) te vinden is.
Thema’s
Proloog en Epiloog. We constateren hierbij dezelfde thema’s:
- De oorsprong en aard van het boek Openbaring
- De komst van Jezus en het daarmee gepaard gaande oordeel
- Hoe de gemeenten met de Openbaring moeten omgaan
De zeven gemeenten. De Mensenzoon weet precies hoe het er met hun geestelijk leven voorstaat en welke gevaren hen daarbij bedreigen. Hij benoemt hun tekortkomingen (zonden), dringt erop aan dat ze hun leven moeten verbeteren (bekering) en wijst erop dat er een dag komt waarop ze rekenschap moeten afleggen (oordeel). Met het oog op de toekomst is de Mensenzoon er alles aan gelegen dat zij als ‘overwinnaars’ uit de geestelijke strijd zullen komen. Die overwinning kunnen ze alleen behalen als ze in alle opzichten trouw aan God zijn en blijven. Daarom wordt hen op het hart gedrukt dat ze moeten luisteren naar wat de Geest hen te zeggen heeft.
Drie series visioenen over de toekomst. Bij elk daarvan krijgen we in toenemende mate inzicht in ‘de grote strijd’ die zich afspeelt tussen goed en kwaad, tussen God en Satan. Op ‘de grote dag’ van de Almachtige God wordt deze strijd in zijn voordeel beslist. Iedereen die trouw aan God is gebleven, zal dan het eeuwige leven ontvangen, de anderen moeten de eeuwige dood sterven.
De Bruid (Heilige Stad). De trouwe gelovigen hebben nu hun bestemming bereikt. Het oordeel heeft plaatsgevonden en de beloften die de Mensenzoon aan de zeven gemeenten deed, zijn hierbij vervuld. De zonden waarvoor de zeven gemeenten werden gewaarschuwd, komen hier niet meer voor.
Resultaten van deze eerste verkenning
Met het bovenstaande hebben we al enig idee gekregen van hoe de verschillende onderdelen van de Openbaring zich tot elkaar verhouden en dat zonde, waarschuwing en oordeel drie belangrijke thema’s zijn. Voor de zeven gemeenten zijn hun zonden een reëel gevaar ‘van binnenuit’. De Mensenzoon spoort hen dan ook aan om die te overwinnen.
Maar er zijn ook gevaren ‘van buitenaf’. Johannes en de zeven gemeenten hebben al te lijden onder vervolging (zie o.a.1.9). In de series A, B en C zien we dat naarmate de tijd verstrijkt dit een héél belangrijk thema blijkt te zijn. Dit gevaar vraagt dan ook om grote standvastigheid van de gelovigen. Ook hierin moeten zij als overwinnaars uit de strijd komen.
De Openbaring is niet alleen relevant voor de oorspronkelijke lezers van het boek. Wat God aan hen heeft geopenbaard, is evenzeer - zo niet meer - van wezenlijk belang voor de gelovigen die ná hen op het wereldtoneel verschijnen. Dat geldt tot op de dag van vandaag.
Verder blijkt uit de visioenen dat het apocalyptische drama dat Johannes heeft opgetekend niet alleen de gelovigen betreft. Héél de mensheid is er nauw bij betrokken. In die zin is de Openbaring van Johannes letterlijk een ‘Apocalyps voor iedereen’.
Openbaring: deel van een groter geheel
Voordat we verder op de tekst van de Openbaring ingaan, zullen we in het volgende hoofdstuk eerst aandacht schenken aan het ‘grotere geheel’ waarvan de visioenen van Johannes deel uitmaken. Door oog te hebben voor de bredere context, zal de inhoud van de Openbaring beter te begrijpen en te verklaren zijn.
[1] Voor meer details, raadpleeg: Een analyse van de Openbaring (Laurens Joosse, 2019)
[2] N.B. In deze studie staan alle verwijzingen naar het boek Openbaring tussen haakjes in de tekst zelf: zo verwijst (1.1-11) naar het eerste hoofdstuk van Openbaring en daarvan de eerste elf verzen. Alle andere verwijzingen naar Bijbelboeken en de overige referenties zijn in de voetnoten vermeld.